Teknolojinin nötr
olduğunu söyleyenleri yeniden düşünmeye davet ediyorum. “Senin niyetin düzgün
ise teknolojiyi iyi amaçla kullanırsın; kötü ise kötü amaçla kullanırsın”
önermesi, boş bir laftır. Elbette senin niyetin düzgünse, birilerinin üstüne
atom bombası atmazsın, ama iyi niyetle otomobil kullanırken de, çevreyi
kirletiyoruz. O yüzden bu mesele, basit bir şekilde, teknolojinin iyi
kullanımı-kötü kullanımı sorunu değil. Daha başka şeyler var.
Teknolojinin kendisi, belli bir “teknoloji kültürü” dayatıyor ve bu kültür,
ölümlü bir varlık olan insanın ruhunu acıtıyor, temeli insan ile eşya arasında
manevî bir ilişki üzerine oturan geleneksel toplum yapısını bozuyor. Halbuki
insanın eşya üzerine uyguladığı sanat, asıl Sanatkâr’ın (el-Sani’) sanatının bir
yansımasıdır. Modern teknolojiyle gelen kültür, en başta bu bağı yok ediyor.
Geleneksel toplumda her şeyin Allah ile rabıtası vardı. Basit bir taraktan
edebî şiir yazmaya kadar her alanda yaratışa uygun güzellikte iş yapma vizyonu
hâkimdi. Oysa araba süren insan, merhametli de olsa, camiye gidiyor da olsa,
gece kulübüne gidiyor da olsa, bir yandan çevreyi tahrip ederken, bir yandan
ilâhî yaratışla bağını en azından Sanî ismine ayna olma noktasında kesip
atmaktadır.
Bir çoğumuz hayatın kutsallığının günlük dualarımızı okumakla
süreceğini düşünüyoruz. Keşke olabilse! Evet, onlar dinin direğidir, ama bir de
manevî bir renge boyamamız gereken hayatın geri kalanı var. İslâm’da her işin
hem sembolik hem de kutsal boyutu vardır. Söz gelimi, tarımda çiftçi toprağı
ektiği zaman, ürün almaya kadar geçen tüm sürecin onun nazarında manevî bir
önemi vardır. Buna karşılık, makinelerle yapılan mekanik tarım, manevi
boyutların hepsini alıp götürür.
Çözüm
nerede?
Batı’da çoğu insan şöyle der: “A, bu krizin
çözümü, eski teknolojileri yenileriyle değiştirmektir.” Bunun tümüyle yanlış
olduğunu düşünüyorum. Yapılması gereken şey, modern teknolojinin tam aksine,
“tabiatı kutsal kabul eden” bakışı yeniden canlandırmaktır. Aslında Müslümanlar
gelen her yabancı teknolojiyi kullanmaktan vazgeçip, çevreye olumsuz etkisi az
olan teknolojileri kullanmayı tercih etmeliler. Kabul ediyorum, çevreyi daha az
kirleten fabrikaların nispi bir faydası vardır, ama bu fayda modern teknolojinin
çevre ve insan ruhu üzerindeki derin etkileriyle karşılaştırıldığında çok azdır.
Peki
ne yapabiliriz?
Müslüman dünyası hâlâ pek çok şeyi koruyabilir. Tarım
alanında, örneğin, genetik mühendisliği sakınılması gereken çok tehlikeli bir
uygulamadır. Büyük bir tarım sektörüne sahip olan Pakistan ve İran gibi
ülkelerde, küçük tarım alanlarını koruyarak geleneksel tarım üretimini muhafaza
edebiliriz. Ayrıca, genetik mühendisliği desteğiyle yürütülen modern tarım
üretimi, reklâmı yapıldığı ölçüde, tüm dünyayı doyurma kapasitesine sahip
değildir.
İkincisi, geleneksel İslâmî şehirleri ve insan ilişkilerini
etkileyen teknolojileri, taşıma usullerini, enerji kullanımını, diğer pekçok
teknolojiyi koruyabiliriz. İslâmî mimarinin korunması, geleneksel teknolojilerin
ve daha makul bir hayat tarzının korunmasında çok önemli bir rol oynayabilir.
Sonuçları hakkında düşünmeden, ne gelirse onaylayan bir uyurgezer gibi
olmamalıyız. Meselâ, son yirmi yılda hızla yaygınlaşan cep telefonları, aslında
ciddi ikilemlere yol açıyor. Düşünebiliyor musunuz, cep telefonu çalarken
Kâbe’yi tavaf eden hacılarımız var. İmam secdeye giderken cep telefonuna bakan
kardeşlerimiz var.
Müslümanların çoğu, tıbben olumsuz etkileri olsa dahi, Batı dünyasının
trendlerini takip ediyor. Trajikomik bir durum bu. En Batı-karşıtı olanlarımız
bile, Batı teknolojisine derin bir güven besliyor. Bu meselede çok daha seçici
bir algılamaya ihtiyacımız olduğu kesin. Birkaç yıl önce İngiltere’de bir grup
insan endüstri öncesi dönemi çağrıştıran, doğal tarım ve doğal suyla yaşanılan
küçük köyler kurdu. Bakın şu işe! Ben Müslümanlar arasında bu vizyona sahip
birilerini göremiyorum.
Özetle, Müslüman dünya sanata dayalı
üretim geleneğini korumak zorunda. Çünkü bu üretim sanatla iç içedir. Onu yapan
insanın bundan aldığı bir zevk vardır, onu kullanan insanın aldığı zevk vardır.
Çünkü bu üretimin içinde doğrudan insan vardır. Basit bir tarak için bile
geçerlidir bu.
Titus Burckhardt, kitabında harika bir anekdot anlatır. Fas’ta basit bir
tarak imalatçısına rastlamış. Tarakçı kendisine bu sanatın ilk önce Allah
tarafından Hz. Âdem’in oğullarından birine öğretildiğini söylemiş. İşte bu
üretimin böylesine manevî bir derinliği söz konusu. Ve o yüzden, pazara
gittiğinde elle yapılmış bir tarak alırsan, kendini farklı hissedersin; makine
ürünü alırsan, farklı. El ürünü, her zaman makine üretiminden daha değerlidir.
İki itiraza cevap
Nedense bu düşüncelerimi hangi ortamda söylesem, itiraz eden
birileri çıkıyor. Bana “bu önerinin mümkün olmadığını, geriye dönülemeyeceğini,
çünkü ihtiyaçların çok arttığını, bunun için de makineye dayalı büyük ölçekli
üretimin gerekli olduğunu” söylüyorlar. Hemen ardından dünya nüfusunun çok
arttığını da ekliyorlar.
Bu denilenler, bazı alanlar için doğru, ama hepsi
için değil! Örneğin, Hindistan, Fas, İran, Türkiye gibi ülkelerde el emeğiyle
imalat yapılan pekçok alan var. Diyelim ki, geçmişte nüfus azdı ve üretim hacmi
ihtiyacı karşılıyordu. Şimdi ise nüfus çok. Ama gözden kaçan bir nokta var.
Nüfus çoksa, üretim yapan insan da çok (olabilir). Eğer insanların basit bir
yaşantısı olursa, daha fazla insan el emeği üretimi yapabilir.
Bu itirazlar çok yanıltıcı iddialara yaslanıyor. Tüketim
toplumu oluşturmak, fabrika merkezli bir üretim sistemi kurmak için uyduruluyor.
Oysa tüketim toplumu, ihtiyacından fazlasını tüketir. Gereksiz ihtiyaçlar ortaya
çıkartır, bu da dünyayı kendi sonuna götürüyor. Şunu iyi anlamamız lâzım: insan
sayısının artması, illa makine üretimine geçmemizi gerektirmez.
Bana yapılan bir başka itiraz da şu: “Sen zenginliğe
karşısın. Sen buna karşı çıkıyorsun, şuna karşı çıkıyorsun.” Hayır, ben
zenginliğe ve refaha karşı çıkmıyorum. Her zaman zengin ve fakir insanlar
olmuştur. Dünyadaki altı milyar insan, hiçbir zaman aynı yaşam kalitesine sahip
olamazlar. Çünkü dünyanın kapasitesi buna yetmez. Ve modern teknoloji, fakirliği
ortadan kaldırmak şöyle dursun, insanın tabiatla bağını keserek fakirliği çok
daha artırdı. Küçücük bir toprak üzerinde kendi sebze meyve ihtiyaçlarını
karşılayan aileler nerede şimdi?
Ayrıca, fakirlik ve zenginlik biraz da nispi bir şeydir.
İnsanın kendisini başkasıyla kıyaslamasıyla ortaya çıkar. Dolayısıyla bir
toplumda zengin ve fakir kesimler arasındaki farkın derecesi önemlidir. Bugün
dünyaya bakın. ABD’deki zengin ve fakirler arasındaki uçurum, dünyanın başka
hangi ülkesinde var? Bu ülkede bir şirket yöneticisi yılda 9 milyon dolar
kazanırken, aynı şirkette hademe 10 bin dolar kazanıyor. Ve bu çok yaygın bir
durum.
Sonuç olarak diyeceğim o ki, Müslüman dünya modern
teknolojinin getirdikleri ve götürdüklerini çok iyi tahlil etmeli. Ve bence,
Batı dünyasının masada bıraktığı yemeğin artıklarına talip olmaktansa, kendi
geleneğinden hareketle çok daha orijinal bir istikâmet takip etmeli. Bu mümkün,
yeter ki niyet bu yönde olsun.