Abdülhakim ALTUNTOP -- İSLAM ve BİLİM

 Türkçe İbadet / Anadilde İbadet Meselesi

     **  İbrahim sûresi dördüncü âyet-i kerimede: “Biz her peygamberi, kendi milletinin lisanı ile gönderdik, ta ki onlara hakikatleri iyice açıklasın.” buyurulması, vahyin gönderildiği insanlar tarafından yaşanabilmesi için, öncelikle iyice anlaşılması gerektiğini ifâde etmektedir. Peygamberlerin sonuncusu olan Rasûlullah’a (s.a.v.) vahyedilen Kur’ân-ı Kerîm, milletinin dili olan Arapça ile gönderilmiştir. Rasûlullah’tan (s.a.v.), yaklaşık 300 yıl sonra İslâm dini ile şereflenen Türkler, vahyi anlamak adına 4-5/10-11. yüzyıllarda Kur’ân’ı kendi dillerine tercüme etmişlerdir. Uygur alfabesiyle yapılan bu tercümelere, bazı eserlerde birkaç âyet de olsa rastlamak mümkündür. Kısa bir süre sonra Uygur alfabesini terk ederek Arap harflerini kullanmaya başlayan Türkler, Kur’ân tercümelerini Arap harfleriyle Türkçe yapmışlardır. Selçuklular devrinde, Arapça’nın ilim dili olarak kullanılmasıyla Kur’ân’ın Türkçe’ye çevirisi konusunda kayda değer bir gelişme olmamıştır. Osmanlıların ilk dönemlerinde bazı dîni eserler, Kur’ân-ı Kerim’den Yâsîn, Mülk, Fâtiha ve İhlâs gibi daha çok kısa sûreler Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Osmanlı medreselerinde öğretim dili olarak Arapça’nın yer alması, Kur’ân’ın tercümesi faaliyetlerini oldukça yavaşlatmışsa da, Tanzimat’la birlikte ortaya çıkan milliyetçilik cereyânı, Kur’ân’ın Türkçe tercüme çalışmalarına ilgiyi arttırmıştır. Şeyhülislâm Mûsâ Kâzım Efendi, Ahmet Cevdet Paşa, Bereketzâde İsmail Hakkı Efendi gibi birçok âlim, Kur’ân’ınTürkçe’ye çevrilmesinin zarûri olduğunu belirtmiş, bazıları da bu işe bizzat teşebbüs etmiştir. Sırrı Paşa’nın, Sırr-ı Furkân adlı iki ciltlik bir tercümesi ve tefsiri, Şeyhülislâm Mûsâ Kâzım Efendi’nin bir ciltlik tercümesi ve tefsiri vardır. Diğer taraftan Şeyhulislâm Mustafa Sabri Efendi gibi bazı âlimler ise tedirgin oldukları bazı konulardan dolayı Kur’ân’ın tercüme edilmesine karşı çıkmışlardır.
     Kur’ân-ı Kerîm’i Türkçeye çevirme ve buna bağlı olarak ana dilde ibadet girişimleri Osmanlı’nın son dönemlerinde, bilhassa Sultan II. Abdülhamid (ö.1918) devrinde ortaya çıkmıştır. Sultan II. Abdülhamid, bu girişimlerin arkasındaki müsteşrikleri/oryantalistleri ve bunların İslam dini aleyhindeki tevziratlarını bildiğinden, bu tahrif ve tağyir hareketine bizzat karşı çıkmış ve Kur’ân’ın Türkçe’ye tercümesine müsaade etmemiştir. Bununla yetinmeyen Sultan, defalarca bastırdığı tek ciltlik muhtasar MevâkibTefsirli meâllerin yurdun dört bir yanına dağıtımını sağlamıştır.
     Cumhuriyetin ilanından önce gündemde olan Türkçe ile ibâdet konusu, Cumhuriyetin ilanından sonra devlet-hükümet meselesi haline getirildi. 3 Mart 1924 tarihinde Mustafa Kemal’in emriyle ve 429 sayılı kânunla Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlığa bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. 1950’li yıllara kadar ulema tarafından, birkaç girişim hariç konuya kimse tepki gösteremedi. Kendi projesi olduğu halde, hükümetin net bir şekilde tavrını ortaya koymadığı dönemlerde, aynı zamanda müderris olan İstanbul Göztepe Camii imamı Cemâleddin Efendi’nin (ö. 1964), 19 Mart 1926 tarihinde o yılın Ramazan ayının ilk Cuma gününde, hutbeyi tüm âyet ve dualarıyla Türkçe okuması, arkasından Cuma namazını tüm sûre, dua, tesbih ve tekbirleriyle Türkçe kıldırması, selamı bile Türkçe vermesi gazetelerde genişçe yer buldu. 
      Cemaatin bir kısmının namazı terkedip, hocayı Üsküdar Müftülüğü’ne şikâyetinden sonra, Diyanet İşleri Reisliği 23 Mart 1926 tarih ve 743 sayılı karar ile Cemaleddin Efendi’yi görevden uzaklaştırdı ve Ahmet Hamdi Akseki (ö.1951) adeta gerekçeli karar mahiyetinde bir metin kaleme aldı. Asıl nüshası Akseki’nin kızı Naciye Öncül’de (ö.2015) bulunan bu eser, bugüne kadar kitap halinde yayınlanmış değildir. Ancak 1949 yılında “Türkçe Kur’an” münakaşalarının yeniden gündeme gelmesi üzerine Sebilürreşad’da, yazar adı zikredilmeksizin “Namazda Kur’an Okumak Meselesi” başlığı ile kısmen sadeleştirilerek tefrika edilmiştir. Atatürk tarafından Diyanet İşleri Başkanlığı’na getirilen Rıfat Börekçi (ö.1941), 3 Mayıs 1926 tarihinde, Türkçeye tercüme edilmiş olan meallerin Kur’ân’ın yerini tutmadığını, bunun üzerine meâl okunarak kılınan namazların sahih olmadığını açıkladı.
   
   
      Diyanet İşleri Başkanı Rıfat Börekçi ve Ahmet Hamdi Akseki gibi “Türkçe ibadet” konusuna müsbet bakmayanlar olsa da hükümet, Türkçe ibadetten yana olduğunu açıkça belirtiyor ve bu yöndeki gelişmeleri destekliyordu. Türkçe ibadet konusuna menfi açıklamalarda bulunanlardan birisi de Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’dı. Elmalılı, Türkçe Kur’an diye bir şey olamayacağını ve ibâdetlerin Kur’ân’ın orijinal dili olan Arapça'dan başka bir dille yapılamayacağını belirterek, tefsirinin mukaddime bölümünde:
       Türkçe Kur’ân mı olur be hey şaşkın
        Bu oynamaktır dîn ü îmanla

 beytini yazmıştı.

     Dönemin baskılarından Mısır’a hicret etmek zorunda kalan Osmanlı şeyhülislâmı Mustafa Sabri Efendi (ö.1954), Kur’an tercümesi ve Türkçe ibadet konularında pek çok yazılar kaleme almış, bilhassa Mes’eletü Tercemeti’l-Kur’ân adlı eserinde Türkçe ibadet konusuna sert eleştiriler yapmış ve bu akıma şiddetle karşı çıkmıştı. M. Sabri Efendi, bu hareketin hiçbir dini ve ilmi boyutu olmadığını, tamamen siyâsi olduğunu ve uzun vâdede Türkleri dinsizleştirmeyi hedef aldığını belirtmiş, bu hareketin öncülerinin de dinle bir alâkalarının olmadığını söylemişti.[2]
       Mustafa Kemal’in, Cumhuriyeti ilan etmeden önce dinde yapmayı düşündüğü reform hareketlerinin ilk halkası, Kur’ân’ı Türkçe’ye çevirmekti. Mustafa Kemal’in etrafında yer alanlar, İslam’da reformu bile yeterli görmüyor, Türklerin tamamıyla dinsizleştirilmelerini öneriyordu. Türklerin bin yıldır mensubu bulunduğu bu dini tamamen bırakıp, Hristiyanlaşmalarını sağlamayı teklif edenler bile vardı. Bu kişiler İslamiyet’i, ilerlemenin ve modernleşmenin önündeki en büyük engel olarak görüyor; çağdaşlaşmak ve kalkınmak için mutlaka bu dinden kurtulup, ilerlemiş Batı ülkelerinin dini olan Hristiyanlığı seçmek gerektiğini savunuyorlardı. Reşit Galip (ö.1934), Mahmut Esat Bozkurt (ö.1943), Tevfik Rüştü (ö.1972), Fethi Okyar (ö.1943), İsmet İnönü (ö.1973) gibileri bunlardan birkaçıydı. Mahmut Esat, İslam’ın terakkiye mâni olduğunu ileri sürerek, anayasaya, “Türkiye Cumhuriyeti’nin dini Hristiyanlıktır” maddesinin yazılmasını dahi teklif etmişti.[3]

      Fethi Okyar, “Türkler, İslamiyet’i kabul ettikleri için böyle geri kaldılar; İslam kaldıkları sürece de geri kalmaya devam edeceklerdir. Bunun için İslam kalmayacağız” demişti.[4] İsmet İnönü ise Kazım Karabekir’e (ö.1948), Müslüman kaldıkları sürece sömürgeci devletlerin, özellikle de İngilizlerin dâima kendilerine karşı çıkacaklarını, sonuçta istiklallerini kaybedebileceklerini söylemişti.[5] Bu fikirlere katılmayan Mustafa Kemal’in projesi ise “Müslümanlık; Türk’ün Millî Dînî” idi. Kâzım Karabekir: “Devlet Başkanı sıfatıyla din işlerini kurcalamanızın içeride ve dışarıdaki etkileri çok aleyhimize olur ve bize zarar verir. İşi, ilgili makamlara bırakmalıyız. Fakat din konusu rastgele şunun bunun içinden çıkabileceği basit bir iş olmadığı gibi, kötü politika zihniyetinin de işi karıştırabileceği göz önünde tutularak, içlerinde Arapçaya ve dinî bilgilere hakkıyla vâkıf değerli şahsiyetlerin de bulunacağı yüksek ilim adamlarımızdan oluşan bir kurul toplamalı ve bunların kararına göre tefsir mi, tercüme mi yapmak uygundur, ona göre bunları harekete geçirmelidir…” diyerek bu düşünceye karşı çıkınca Atatürk ona: “Evet Karabekir, Arap oğlunun (Muhammed’in) yâvelerini (saçma sapan sözlerini) Türk oğullarına öğretmek için Kur’an’ı Türkçeye tercüme ettireceğim ve böylece de okutturacağım! Ta ki, budalalık edip de aldanmakta devam etmesinler!”[6] dedi.
      Bu proje için önce Arapça yazı kaldırıldı ve Batıda kullanılmakta olan Latin alfabesi getirildi. Aynı amaç doğrultusunda eğitimde birliğe gidilerek tüm eğitim kurumları birleştirildi, dilde Türkçeleştirilmeye gidildi; hukuk sisteminde, kılık kıyafet alanında, ticaret ve iktisat gibi birçok alanda değişiklik ve yenilik yapıldı. Türk dilinde sadeleştirilme çalışmaları yapıldı, Arapça ve Farsça kökenli kelime ve terkipler dilden çıkarıldı; bunların yerine yeni kelimeler üretildi veya Batı dillerindeki kullanımları alındı. Arapça eğitim veren bütün kurumlar kapatıldı.
       Cumhuriyetin ilk yıllarında yayınlanan Kur’ân tercümeleri üzerine ilim çevrelerinde ve basında yoğun tartışmalar yaşanması, konunun meclise taşınmasına yol açtı. Meclisin ikinci seçim döneminde Diyanet İşleri Başkanlığı bütçesinin müzâkeresi sırasında bu mesele gündeme geldi ve piyasada dolaşan Kur’an tercümelerin durumu hakkında Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan bilgi istendi. Bunun üzerine Diyanet İşleri Başkanlığı’nı temsilen bütçe müzâkeresine katılmış olan Ahmet Hamdi Akseki, mevcut tercümelerin “muharref/bozulmuş” olduğunu, bu durumun Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından ortaya konulduğunu ve kamuoyuna bildirildiğini ifade etti. Bu “muharref” eserleri ortadan kaldırmak için uzman bir heyet tarafından Kur’an’ın tercüme ve tefsir ettirilmesini önerdi.[7] 21 Şubat 1925 tarihinde TBMM'de Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bütçe müzakereleri yapılırken, 61. toplantının ikinci celsesinde Eskişehir Milletvekili Abdullah Azmi Efendi (ö.1937), Diyanet teşkilatının devletin diğer kurumlarıyla hem-âhenk çalışması gerektiğinden bahisle sözü Kur'an tercümelerine getirdi ve Meclis Başkanlığı’na, altında elliden fazla arkadaşının imzası bulunan bir önerge sundu. Önerge, Başbakan İsmet İnönü’de dahil olmak üzere Meclis'in hüsn-i kabulüyle karşılandı ve Kur'an-ı Kerîm’in tercümesi ve tefsiri ile hadîs-i şeriflerin (Sahîh-i Buharî'nin) tercümesi ve şerhi için bütçeye 20.000 liralık bir tahsisat konuldu. Bunun üzerine sevilen ve itimad edilen uzmanlar üzerinde çalışan Diyanet İşleri Başkanlığı, 26 Ekim 1925’te kararını verdi. Tercüme işi Mehmet Akif Ersoy’a, tefsir işi ise Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’a tevdi edildi.
   
     MEHAZLAR :
[1] Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili: Yeni Mealli Türkçe Tefsir, Diyanet İşleri Reisliği Neşriyatı, İstanbul, 1935. (Latin harfli baskılarda beytin ikinci mısrası yoktur. Bkz. Necmi Atik, “Elmalılı’nın Hak Dîni Kur’ân Dili Adlı Tefsirinin Mukaddimesinin Edisyon Kritiği”, İlahiyat Araştırmaları Dergisi, Aralık 2016, S. 6, s. 99-131.)
[2] Mustafa Sabri Efendi, Mes’eletü Tercemeti’l-Kur’ân, Kâhire 1351, s. 3-5, 101-133;
Ayrıca bkz.: Mustafa Sabri Efendi, Dînî Mücedditler, İstanbul, 1969, s. 206-215.
[3] Kazım Karabekir, Paşaların Kavgası Atatürk-Karabekir, (Yay. hz. İsmet Bozdağ), Emre Yayınları, İstanbul, 1991, s. 145; Uğur Mumcu, Kazım Karabekir Anlatıyor, Tekin Yayınları, İstanbul, 1990, s. 86-87.
[4] Karabekir, s. 146; Mumcu, s. 86-87.
[5] Karabekir, s. 165-166.
[6] Karabekir, s. 159; Mumcu, s. 94.
[7] Halil Altıntaş, Kur’an Tercümesi ve Tercüme ile Namaz Meselesi, s. 97-98.



 
   ** 
   ** 
   ** 

TelePhone & WhatsApp :

+90 535 390 1972

E-Mail :

altuntopnet@gmail.com

Adress :

BUCA / İZMİR